Pis su boru çapları: Ø50, Ø75, Ø110 çizimde nasıl okunur?

Pis su çizimlerinde Ø50, Ø75 ve Ø110 gibi değerler milimetre cinsinden boru çapını gösterir. PVC pis su borularında bu değer pratikte dış çap esaslı ürün ölçüsü olarak okunur. Temiz su hattında kullanılan DN ise boyutsuz bir anma ölçüsüdür ve milimetreyle birebir örtüşmeyebilir. İki gösterimi aynı sütunda toplamak metrajda yanlış kalem ve yanlış birim fiyat riski doğurur.

Çizimdeki Ø işareti tam olarak neyi anlatır?

Ø işareti çap simgesidir. Pis su hattında yanındaki sayı, o hatta kullanılacak borunun milimetre cinsinden ölçüsüdür. Kamu iş kalemlerinin tariflerinde de aynı yaklaşım görülür: sert PVC pis su borusu kalemleri "dış çap ø" ifadesiyle tanımlanır ve TS EN 1329-1 standardına atıf yapılır. Örnek olarak poz tarifleri incelenebilir.

Dış çap esaslı ölçülendirmenin pratik nedeni şudur: boru ile ek parça aynı dış çapa göre eşleşir. Et kalınlığı değişse bile geçme muflu birleşim bozulmaz. Bu mantık, boru ölçülendirmesini anlatan genel kaynaklarda da geçer; dış çabın sabit tutulması farklı et kalınlıklarındaki boruların birbirine uymasını sağlar.

Ø gösterimi ile DN gösterimi arasındaki fark nedir?

DN, Avrupa'da boru anma ölçüsü için kullanılan "nominal diameter" ifadesinin kısaltmasıdır. ISO 6708 çerçevesinde DN boyutsuz bir tanımdır ve çapla yalnızca dolaylı ilişkilidir. Yani DN50 yazan bir çelik boru ile Ø50 yazan bir PVC pis su borusunun dış çapı aynı olmak zorunda değildir.

Pratik okuma kuralları şöyle özetlenebilir:

• Temiz su, ısıtma, yangın hatları: DN veya inç yazılır; ölçü anma ölçüsüdür.
• PVC pis su ve yağmur hatları: Ø yazılır; ölçü ürün dış çapı esaslıdır.
• Yurt dışı kaynaklı çizimler: Bazı sistemlerde pis su boru ve ek parça ölçüleri iç çapa göre verilir. Bu tür bir çizim aldıysanız ölçü esasını lejanttan veya notlardan doğrulayın.

Aynı projede iki gösterim yan yana bulunuyorsa, metraj tablosunda "ölçü esası" için ayrı bir sütun açmak sonradan karışıklığı önler.

Ø110 boru nerede kullanılır, Ø50 ve Ø75 nerede?

Cihaz bağlantılarında çap seçimi, şartname ve hesap yöntemine göre yapılır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın makine tesisatı genel tasarım teknik şartnamesinde şu ölçütler yer alır:

• Alaturka veya alafranga hela pis su bağlantıları en az Ø100 mm olmalıdır.
• Düşey branşman bağlantıları dışında pis su tesisatında Ø70 mm'den küçük boru kullanılmamalıdır.
• Ø50 mm'den küçük sifon çıkışları, özel adaptörler veya kada contalarla pis su tesisatına bağlanmalıdır.
• Rögarlar arası bağlantılarda en az Ø200 mm kullanılmalıdır.

Bir üniversite ders notundaki örnek tabloda da benzer bir dağılım görülür: lavabo bağlantısı 50, yer süzgeci, eviye ve duş teknesi gibi cihazlar 70, klozet 100 mm. Bu tablo yalnızca öğrenme amaçlı bir örnektir. Projenizdeki çap, proje müellifinin hesabı ve ilgili şartnameyle belirlenir.

Özetle Ø110 sınıfı genellikle klozet bağlantısı, kolon ve ana yatay toplayıcı hatlarda; Ø50 lavabo gibi küçük cihaz bağlantılarında; Ø75 ise orta yük taşıyan cihaz ve branşman hatlarında görülür. Yine de bu bir eğilimdir, kural değildir; kalemi çizime bakarak sayın.

Poz tariflerinde çap neden iki sayıyla yazılıyor?

Kamu poz tariflerinde pis su borusu kalemleri bazen "dış çap ø 50-40/3,0", "ø 75-70/3,0" veya "ø 100-110/3,0" biçiminde görülür. Sondaki değer et kalınlığıdır. Çift sayılı yazımın ne anlama geldiği ise tarifin kendi dipnotundan ya da üretici kataloğundan doğrulanmalıdır.

Bu yazımlar Ø75 ile Ø70 veya Ø100 ile Ø110'un aynı sınıfı anlatabildiğini düşündürür. Ancak yalnızca benzerliğe bakarak kalemleri birleştirmeyin. Çizimde Ø110 yazıyorsa, tarifte hangi ölçünün esas alındığını ve markanın katalog ölçüsünü karşılaştırın.

Poz tarifinde ayrıca şunlara bakın:

• Et kalınlığı (örneğin 3,0 veya 3,2 mm) birim fiyatı doğrudan etkiler.
• Ek parça, tespit malzemesi ve kapak ilavesi birim fiyata dahil mi, ayrı kalem mi?
• Havalık boru ve şapkası gibi kalemler çoğu zaman ayrı pozla tanımlanır; boru metrajının içinde kalmaz.

Çizimden metraja geçerken hangi kontroller yapılmalı?

Aşağıdaki adımlar, çap gösterimi kaynaklı karışıklığı azaltır:

1. Lejantı okuyun. Ø ve DN'nin hangi hatta kullanıldığını, ölçü esasını ve malzeme notunu belirleyin.
2. Sistemi ayırın. Pis su, yağmur suyu, havalık ve temiz su hatlarını ayrı katmanlarda sayın. Ø100 mm bir PVC yağmur borusu da ayrı bir pozla tanımlanabilir; pis su borusuyla karıştırılmamalıdır.
3. Çapa göre ayrı satır açın. Aynı malzemenin Ø50, Ø75 ve Ø110 kalemlerini ayrı satırlarda toplayın; her satırda ölçü esasını yazın.
4. Ek parçaları bağlayın. Dirsek, te ve redüksiyon gibi parçaların çapını boru satırıyla aynı gösterimle yazın. Redüksiyon iki çap ister: örneğin Ø110/Ø75.
5. Malzeme geçişlerini işaretleyin. Farklı malzemeden borular arasında özel contalı adaptör kullanılması beklenir; bu parçaları listeye ekleyin.
6. Standardı kontrol edin. Bina içi pis su tesisatı için şartnamede TS EN 12056 serisine atıf bulunur; teknik şartnamedeki malzeme standardını (örneğin TS EN 1329-1) kalem tarifine yazın.

Çap karışıklığı fiyatlamayı nasıl bozar?

En sık görülen hatalar şunlardır:

• DN ile Ø'yi eşitlemek: "DN100 de Ø100 de aynı borudur" varsayımı, yanlış fiyat listesi satırına yönlendirir.
• Çizimde Ø110, listede Ø100 yazmak: Fiyat listesi satırı bulunamaz ya da komşu satır eşleşir.
• Et kalınlığını atlamak: Aynı çaptaki iki farklı et kalınlığı farklı birim fiyatlıdır.
• Havalık ve süzgeç gibi yardımcı kalemleri unutmak: Bunlar boru metrajında görünmez; ayrı sayılmalıdır.
• Redüksiyon ve branşman parçalarını tek çapla yazmak: Fiyat ve tedarik yanlış çıkar.

Fiyatlama aşamasında formül basittir: birim fiyat × miktar. Ancak çarpılan birim fiyat yanlış çaptan geldiyse, toplam ne kadar tutarlı görünürse görünsün yanlıştır. Bu yüzden her satırda çap, ölçü esası, et kalınlığı ve standart bilgisinin birlikte bulunması gerekir.

Teklif öncesi son kontrol olarak, kalem listesindeki çapları çizimle ve fiyat listesiyle üç yönlü karşılaştırın. Uyuşmayan satırları teknik ofiste netleştirin; gerekirse proje müellifinden yazılı açıklama isteyin.

MetaPriceX'in Pro paketinde DWG ve DXF çizimlerinden boru uzunlukları katman bazında ölçülür; çapı kullanıcı atar ya da çizimdeki çap yazılarından sistem yazar, yanlış olanı kullanıcı düzeltir.