DWG katman düzeni metraj için nasıl olmalı? Tesisat çizimi rehberi

DWG çizimden güvenilir metraj almanın ön koşulu, her nesnenin tek bir sisteme ve tek bir eleman türüne ait olduğu bir katman düzenidir. Katman adı en az disiplini, sistemi ve eleman türünü taşımalı; çizim ölçüye geçmeden önce yinelenen, kopuk, yanlış katmandaki ve altlık niteliğindeki nesnelerden arındırılmalıdır. Bu hazırlık yapılmadığında ölçüm aracı ne kadar iyi olursa olsun, sonuç çizimdeki dağınıklığı aynen yansıtır.

Katman düzeni metrajın güvenilirliğini neden belirler?

Metraj, çizimdeki geometriyi miktara çevirme işidir. Geometri yanlış gruplandıysa miktar da yanlış gruplanır. Temiz su borusu ile yangın borusu aynı katmanda duruyorsa, toplam uzunluk doğru olsa bile hangi kalemin ne kadar olduğunu ayıramazsınız.

Katman düzeni üç şeyi sağlar:

• Ayrıştırma: Her sistem, her malzeme grubu ayrı seçilebilir ve ayrı toplanabilir.
• Denetlenebilirlik: Bir katmanı kapatıp açarak neyin sayıldığını gözle kontrol edebilirsiniz.
• Tekrarlanabilirlik: Aynı çizimi başka bir mühendis aldığında aynı sonuca ulaşır.

ISO 13567-1 de katmanların görünürlüğü kontrol etmenin yanında CAD dosyasındaki veriyi yönetmek ve iletmek için kullanıldığını, katman adlarının bu yapıyı temsil ettiğini belirtir. Yani katman adı yalnızca etiket değil, bilgi taşıyıcıdır.

İyi bir katman adı hangi bilgiyi taşımalı?

Ortak bir yapıda katman adı, sabit sıradaki alanlardan oluşur. Uluslararası yaklaşımda ISO 13567 katman adını zorunlu ve isteğe bağlı alanlardan kurar: sorumlu taraf, yapı elemanı ve gösterim türü bunların başında gelir. Gösterim türü; eleman grafiği, yazı, tarama, ölçü gibi ayrımı içerir. Bu mantık, metraj için de doğrudan işe yarar: ölçülecek geometri ile yazı ve ölçü çizgileri ayrı katmanlarda olmalıdır.

Türkiye'de kamu işlerinde başvurulan CADD usul ve esasları ise tesisat (mekanik) için disiplin, alt disiplin ve malzeme/tip alanlarından oluşan bir isimlendirme modeli tanımlar. Metinde bu kurallar kümesinin amaçları arasında çizimlerin oluşturulması, incelenmesi ve arşivlenmesinin yanında keşif ve metrajların çıkarılması da sayılır.

Firma içi bir düzen kurarken şu sırayı kullanabilirsiniz:

1. Disiplin (mekanik)
2. Sistem (temiz su, pis su, yangın, ısıtma, havalandırma vb.)
3. Eleman türü (boru, kanal, armatür, ekipman, izolasyon)
4. Gerekirse nominal çap ya da malzeme sınıfı

Örnek bir yapı: disiplin-sistem-eleman biçiminde, tire ile ayrılmış kısa kodlar. Önemli olan belirli bir kodlamayı seçmek değil, projenin tamamında aynı alan sırasını ve aynı kısaltmaları kullanmaktır.

Mekanik tesisatta katmanlar sistemlere göre nasıl ayrılmalı?

Katman sayısını çok artırmak da sorun yaratır. Pratik ölçüt şudur: farklı birim fiyat, farklı iş kalemi ya da farklı metraj cetveli satırı doğuracak her şey ayrı katmanda olmalıdır.

Sistem ayrımı

Sıhhi tesisat, yangın söndürme, ısıtma-soğutma, havalandırma ve gaz hatları ayrı sistemlerdir. Sıhhi tesisatta ise temiz su, sıcak su, sirkülasyon, pis su ve yağmur suyu hatları ayrı katmanlara ayrılmalıdır. Aynı rengi taşımaları ayrı sayılacakları anlamına gelmez; renk değil, katman adı esas alınmalıdır.

Eleman ayrımı

Aynı sistem içinde boru, kanal, vana, ızgara, ekipman ve izolasyon ayrı katmanlarda tutulmalıdır. Çizgisel elemanlar (boru, kanal) uzunlukla, noktasal elemanlar (vana, menfez, cihaz) sayıyla, alansal elemanlar (kanal yüzeyi, izolasyon) alanla ölçülür. Bu üç ölçü türünü aynı katmanda karıştırmak toplamları anlamsız kılar.

Çap ve malzeme bilgisi

Çap bilgisini katman adında, blok niteliğinde ya da etikette açıkça taşıyın. Çizimdeki çizgi kalınlığına bakıp çap varsaymak yerine, projedeki etiketi ve tesisat şemasını esas alın. Çap belirsizse metraj satırında "çap teyit edilecek" notu bırakmak, tahmin yürütmekten daha güvenlidir.

Ölçüme başlamadan önce çizim nasıl temizlenir?

Gelen çizim çoğu zaman metraj için hazırlanmamış, uygulama ve onay amacıyla çizilmiştir. Ölçüden önce aşağıdaki kontrolleri sırayla yapın:

1. Birim ve ölçek kontrolü: Çizim birimini bilinen bir mesafeyle doğrulayın; örneğin bir aks aralığını ya da pafta üzerindeki bir ölçü yazısını çizim uzunluğuyla karşılaştırın.
2. Katman listesi incelemesi: Anlamsız, boş ya da standart dışı katmanları belirleyin; hangi nesnenin hangi katmana gireceğine karar verin.
3. Yanlış katmandaki nesneler: Tüm nesneleri tek tek açmadan, katmanı izole ederek diğerlerinin üzerine binen ya da yanlış yerde duran çizgileri arayın.
4. Üst üste binen çizgiler: Aynı yolu iki kez izleyen çizgiler uzunluğu ikiye katlar. Kopyalanmış ya da iki ayrı çizimden birleştirilmiş hatlarda sık görülür.
5. Kopuk ve parçalı hatlar: Bir hattı oluşturan çok sayıda kısa parça, kontrol ve toplama işini zorlaştırır. Uç noktaları birleşen hatları tek bir sürekli çizgiye çevirmek izlemeyi kolaylaştırır.
6. Kullanılmayan katman, blok ve stillerin temizlenmesi: Dosyayı hafifletir ve gereksiz katman adlarını ortadan kaldırır.
7. Kilitli ve dondurulmuş katmanlar: Kapalı ya da kilitli katmanlardaki nesnelerin seçime girip girmediğini kullandığınız yöntemde bilin; aksi halde bazı hatlar eksik kalabilir.

Bu adımlardan sonra çizimin bir kopyasını "metraj çalışma dosyası" olarak kaydedin ve orijinali değiştirmeyin. Ne değiştirildiğini kısa bir notla kayda geçirmek, sonraki revizyonlarda iş kazandırır.

Altlık çizimler, bloklar ve harici referanslar metrajı nasıl etkiler?

Mimari ya da diğer disiplinlerden gelen altlıklar, mekanik çizimin içinde ayrı bir katman grubu olarak kalmalıdır. CADD çalışmasının taslak dokümanında diğer disiplinlerden gelen altlık çizimlerin disiplin bazında blok halinde ve katmanları kilitli kullanılması, blok yapılmadan önce gereksiz bilgilerin katmanlarının kapatılması öngörülür. Bu yaklaşım metraj açısından da doğrudur: altlığın içindeki bir boru çizgisi yanlışlıkla sayıma girmemelidir.

Blok ve referans dosyalarla ilgili dikkat edilecek noktalar:

• Blok içindeki nesneler, bloğun yerleştirildiği katmana göre değil, tanımlandığı katmana göre davranabilir. Bunu önceden deneyin.
• Ölçek faktörü bire eşit olmayan bloklarda içindeki uzunluklar çarpılmış olabilir.
• Harici referans dosyası güncellendiyse, metraj dosyasında hangi sürümün kullanıldığını not edin.
• Semboller (vana, cihaz, menfez) metraj için sayılacaksa, aynı sembol tek bir blok adı altında toplanmalıdır; benzer ama farklı adlı bloklar ayrı sayılır.

En sık yapılan hatalar nelerdir?

• Her şey "0" katmanında: Ayrıştırma yapılamaz; ilk iş çizimi sistemlere dağıtmaktır.
• Renkle ayırma: Renk görsel bir ayrımdır; farklı katmanlar aynı renkte, aynı katman farklı renkte olabilir.
• Plan uzunluğunu gerçek uzunluk sanmak: İki boyutlu planda düşey kolonlar nokta gibi görünür. Kat yüksekliğinden ve şemadan gelen düşey uzunlukları ayrıca ekleyin.
• Revizyon sonrası eski katmanların kalması: Bir önceki revizyondan kalan hat, yeni hatla birlikte sayılabilir.
• Yazı ve ölçü çizgilerini ölçülecek katmana koymak: Sadece geometri ve eleman bilgisi aynı katmanda olmalıdır.
• Katman düzenini kimsenin sahiplenmemesi: Bir kişi katman şablonundan ve değişikliklerden sorumlu olmalıdır.

Metraja geçmeden önce son kontrol listesi

Aşağıdaki sorulara "evet" diyebiliyorsanız çizim ölçüme hazırdır:

• Birim ve ölçek bilinen bir mesafeyle doğrulandı mı?
• Her sistem ve eleman türü ayrı katmanda mı?
• Yazı, ölçü ve tarama katmanları geometriden ayrı mı?
• Üst üste binen ve kopuk hatlar temizlendi mi?
• Altlık çizimler kilitli ve ayrı mı?
• Çap ve malzeme bilgisi çizimden ya da şemadan teyit edildi mi?
• Çalışma dosyasının kopyası alındı, yapılan düzenlemeler not edildi mi?

Bu düzen bir kez oturduğunda, aynı katman şablonunu firmanın standart çizim şablonuna dönüştürmek mümkündür. Böylece hem kendi çizimlerinizde hem de taşeron ve proje müelliflerinden gelen çizimlerde "ne bekliyoruz" sorusuna hazır bir cevabınız olur.

MetaPriceX'in Pro paketinde DWG ve DXF çizimlerinden boru uzunlukları katman bazında ölçülür; çapı kullanıcı atar ya da çizimdeki çap yazılarından sistem yazar, yanlış olanı kullanıcı düzeltir.